του Ανδρέα Στ. Μωράτη
Αρχιπύραρχος ε.α. Πυροσβεστικού Σώματος
Certified Incident Commander
Από τα έργα προβολής στην ουσιαστική προστασία της κοινωνίας.
Η Ελλάδα είναι μια χώρα εκτεθειμένη σε πολλαπλούς φυσικούς, τεχνολογικούς και ανθρωπογενείς κινδύνους. Δασικές πυρκαγιές, πλημμύρες, σεισμοί, έντονα καιρικά φαινόμενα, κατολισθήσεις, παρατεταμένοι καύσωνες, βιομηχανικά ατυχήματα και διακοπές κρίσιμων υποδομών μπορούν, μέσα σε ελάχιστο χρόνο, να απειλήσουν ανθρώπινες ζωές, περιουσίες, το φυσικό περιβάλλον και την κοινωνική και οικονομική λειτουργία μιας περιοχής.
Η καταστροφή δεν προκαλείται μόνο από την ύπαρξη ενός επικίνδυνου φαινομένου. Προκύπτει όταν ο κίνδυνος συναντά εκτεθειμένους ανθρώπους και υποδομές, υφιστάμενες ευπάθειες και ανεπαρκή δυνατότητα πρόληψης και αντιμετώπισης.
Αυτή ακριβώς είναι και η σύγχρονη προσέγγιση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τη μείωση του κινδύνου καταστροφών. Ο UNDRR (United Nations Office for Disaster Risk Reduction) είναι το κεντρικό όργανο του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τον συντονισμό της μείωσης του κινδύνου καταστροφών. Ιδρύθηκε τον Δεκέμβριο του 1999 (αρχικά ως UNISDR) και αποτελεί τον θεματοφύλακα του Πλαισίου Σεντάι για τη Μείωση του Κινδύνου Καταστροφών 2015-2030.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Πολιτική Προστασία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια περιθωριακή υπηρεσία ενός Δήμου, ούτε ως μια τυπική διοικητική υποχρέωση που εξαντλείται στην ύπαρξη μερικών σχεδίων μέσα σε έναν φάκελο.
• Δεν είναι εποχική δραστηριότητα.
• Δεν αφορά μόνο την αντιπυρική περίοδο ή την χειμερινή περίοδο ή οτιδήποτε άλλο.
• Δεν ενεργοποιείται μόνο όταν ξεσπάσει η πυρκαγιά, όταν πλημμυρίσουν οι δρόμοι ή όταν εκδηλωθεί ένας σεισμός.
Η Πολιτική Προστασία είναι μια συνεχής και οργανωμένη διαδικασία που περιλαμβάνει την πρόληψη, την ετοιμότητα, την αντιμετώπιση και την αποκατάσταση.
Η πρώτη προτεραιότητα ενός Δήμου.
Οι διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις, οι συναυλίες, τα πανηγύρια, οι αθλητικές διοργανώσεις και οι όλες οι δράσεις κοινωνικής συνοχής έχουν αξία και είναι αναγκαίες για τη ζωή μιας τοπικής κοινωνίας. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι να καταργηθεί ο πολιτισμός ή να σταματήσουν οι εκδηλώσεις. Το πραγματικό ζήτημα είναι η ιεράρχηση των προτεραιοτήτων.
Όταν ένας Δήμος διαθέτει σημαντικά ποσά για εκδηλώσεις, προβολή και δημόσιες σχέσεις, αλλά ταυτόχρονα δεν διαθέτει επαρκώς στελεχωμένη υπηρεσία Πολιτικής Προστασίας, επικαιροποιημένα σχέδια, εκπαιδευμένο προσωπικό, καταγεγραμμένους πόρους, λειτουργικό εξοπλισμό και συστηματικές ασκήσεις ετοιμότητας, τότε δεν πρόκειται απλώς για μια διαφορετική πολιτική επιλογή. Πρόκειται για σοβαρή αναντιστοιχία ανάμεσα στις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας και στις προτεραιότητες της διοίκησης.
Η εύλογη ερώτηση είναι απλή:
Μπορεί ένας Δήμος να θεωρείται επιτυχημένος επειδή διοργάνωσε δεκάδες εκδηλώσεις, όταν δεν έχει προετοιμαστεί επαρκώς για να προστατεύσει τους πολίτες του από μια προβλέψιμη κρίση; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι θετική. Η ψυχαγωγία, ο πολιτισμός, οι γιορτές και οι κάθε τύπου εκδηλώσεις , αποκτούν πραγματική αξία μόνο μέσα σε μια κοινωνία ασφαλή, λειτουργική και ανθεκτική.
Το θεσμικό πλαίσιο Πολιτικής Προστασίας δεν αφήνει περιθώρια αδιαφορίας.
Ο Ν. 4662/2020 συγκρότησε τον Εθνικό Μηχανισμό Διαχείρισης Κρίσεων και Αντιμετώπισης Κινδύνων και διαμόρφωσε το βασικό θεσμικό πλαίσιο της σύγχρονης Πολιτικής Προστασίας στην Ελλάδα. Το πλαίσιο αυτό έχει έκτοτε τροποποιηθεί και ενισχυθεί, μεταξύ άλλων και με τον Ν. 5281/2026, ο οποίος εισήγαγε νέες ρυθμίσεις για την πρόληψη, την ετοιμότητα, τον σχεδιασμό, τις βάσεις δεδομένων κινδύνων και την ενίσχυση των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης σε καθήκοντα Πολιτικής Προστασίας.
Ειδικότερα, το άρθρο 21 του Ν. 4662/2020, όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει, προβλέπει τη λειτουργία Αυτοτελών Τμημάτων Πολιτικής Προστασίας στους Δήμους. Το θεσμικό αυτό πλαίσιο ενισχύθηκε αρχικά με τον Ν. 5075/2023 και στη συνέχεια με τον Ν. 5281/2026, ο οποίος προχώρησε, μεταξύ άλλων, στην αναμόρφωση των Αυτοτελών Τμημάτων Πολιτικής Προστασίας, στην επικαιροποίηση των τοπικών σχεδίων, στη δυνατότητα διαδημοτικού σχεδιασμού, στη σύσταση Τοπικών Κέντρων Επιχειρήσεων και στην πρόβλεψη ενίσχυσης του προσωπικού των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης για καθήκοντα Πολιτικής Προστασίας.
Κατά συνέπεια, η οργάνωση της Πολιτικής Προστασίας δεν εξαρτάται από την προσωπική ευαισθησία ή το ενδιαφέρον κάθε δημοτικής αρχής. Αποτελεί συγκεκριμένη θεσμική υποχρέωση, η οποία συνοδεύεται από αρμοδιότητες σχεδιασμού, συντονισμού, ετοιμότητας και διαχείρισης των συνεπειών μιας καταστροφής.
Στους Δήμους προβλέπεται Αυτοτελές Τμήμα Πολιτικής Προστασίας, το οποίο υπάγεται απευθείας στον Δήμαρχο και έχει αρμοδιότητες σε όλο το φάσμα του κύκλου διαχείρισης καταστροφών: πρόληψη, ετοιμότητα, αντιμετώπιση και αποκατάσταση. Στις αρμοδιότητές του περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, ο συντονισμός των δράσεων Πολιτικής Προστασίας, η υποστήριξη των Τοπικών Επιχειρησιακών Συντονιστικών Οργάνων Πολιτικής Προστασίας και η συνεργασία με τις δημοτικές κοινότητες και τους συναρμόδιους φορείς.
Συνεπώς, η Πολιτική Προστασία δεν αποτελεί έναν προαιρετικό τομέα που μπορεί να λειτουργεί ανάλογα με το προσωπικό ενδιαφέρον ενός αιρετού. Αποτελεί θεσμοθετημένη λειτουργία του Δήμου.
Η ύπαρξη, όμως, μιας υπηρεσίας μόνο στον οργανισμό εσωτερικής υπηρεσίας δεν αρκεί. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η υπηρεσία:
• διαθέτει αποκλειστικά απασχολούμενο και κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό,
• έχει πραγματική δυνατότητα σχεδιασμού και συντονισμού,
• γνωρίζει τους διαθέσιμους ανθρώπινους και υλικούς πόρους,
• διαθέτει επικαιροποιημένα στοιχεία επικοινωνίας,
• συμμετέχει στη λήψη των αποφάσεων,
• έχει επαρκή χρηματοδότηση,
• μπορεί να λειτουργήσει επιχειρησιακά όταν απαιτηθεί.
Μια υπηρεσία χωρίς προσωπικό, μέσα, εκπαίδευση, αρμοδιότητες και πρόσβαση στη διοίκηση μπορεί να υπάρχει τυπικά, αλλά δεν μπορεί να επιτελέσει ουσιαστικά την αποστολή της.
Η Πολιτική Προστασία του Δήμου δεν υποκαθιστά τους επιχειρησιακούς φορείς.
Για να μην υπάρχει καμία παρανόηση, η Πολιτική Προστασία ενός Δήμου δεν υποκαθιστά το Πυροσβεστικό Σώμα, την Ελληνική Αστυνομία, το ΕΚΑΒ ή οποιονδήποτε άλλο καθ’ ύλην αρμόδιο επιχειρησιακό φορέα. Το Πυροσβεστικό Σώμα έχει την επιχειρησιακή αρμοδιότητα για την κατάσβεση και τη διάσωση στα συμβάντα που υπάγονται στην αποστολή του. Η Ελληνική Αστυνομία έχει τις δικές της αρμοδιότητες στην ασφάλεια, στη ρύθμιση της κυκλοφορίας και στην υποστήριξη μέτρων προστασίας του πληθυσμού, ενώ το ΕΚΑΒ είναι αρμόδιο για την επείγουσα προνοσοκομειακή φροντίδα. Ο Δήμος, όμως, έχει κρίσιμο και αυτοτελή ρόλο στην πρόληψη, στην τοπική προετοιμασία, στη διάθεση των δημοτικών μέσων και πόρων, στην υποστήριξη του πληθυσμού, στη λειτουργία χώρων συγκέντρωσης και φιλοξενίας, στην αποκατάσταση βασικών λειτουργιών και στον συντονισμό των δικών του υπηρεσιών.
Επομένως, το επιχείρημα ότι, «αρμόδια είναι μόνο η Πυροσβεστική ή το κράτος» δεν απαλλάσσει έναν Δήμο από τις δικές του, σαφώς καθορισμένες αρμοδιότητες.
Τα σχέδια πρέπει να είναι λειτουργικά , όχι διακοσμητικά.
Η Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας έχει εκδώσει γενικά σχέδια και πρότυπα για την αντιμετώπιση δασικών πυρκαγιών, πλημμυρικών φαινομένων, σεισμών, χιονοπτώσεων, παγετού, τεχνολογικών ατυχημάτων και άλλων κινδύνων.
Τα σχέδια αυτά περιγράφουν ρόλους, διαδικασίες, αρμοδιότητες, ροές ενημέρωσης και συγκεκριμένες προπαρασκευαστικές ενέργειες που πρέπει να υλοποιούνται από τους Δήμους.
Δεν αρκεί, λοιπόν, να δηλώνεται ότι «ο Δήμος διαθέτει σχέδιο».
Πρέπει να εξετάζεται:
• Πότε επικαιροποιήθηκε;
• Ανταποκρίνεται στις πραγματικές συνθήκες της περιοχής;
• Περιλαμβάνει επικαιροποιημένους τηλεφωνικούς καταλόγους;
• Είναι γνωστό στα στελέχη που θα κληθούν να το εφαρμόσουν;
• Έχουν προσδιοριστεί χώροι συγκέντρωσης και φιλοξενίας;
• Έχουν καταγραφεί μηχανήματα, οχήματα, υδροφόρες και χειριστές;
• Έχουν προβλεφθεί ανάγκες ηλικιωμένων, ατόμων με αναπηρία και άλλων ευάλωτων πολιτών;
• Έχουν πραγματοποιηθεί ασκήσεις για να εντοπιστούν κενά;
• Υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις σε περίπτωση διακοπής ηλεκτροδότησης ή επικοινωνιών;
Ένα σχέδιο που δεν έχει δοκιμαστεί, παραμένει μια θεωρητική υπόθεση. Η πραγματική επιχειρησιακή ικανότητα δεν αποδεικνύεται από την ύπαρξη εγγράφων, αλλά από τη δυνατότητα των ανθρώπων και των υπηρεσιών να συνεργαστούν αποτελεσματικά υπό πίεση.
Η οργανωμένη απομάκρυνση δεν σχεδιάζεται την ώρα της καταστροφής.
Η οργανωμένη προληπτική απομάκρυνση πολιτών αποτελεί μέτρο Πολιτικής Προστασίας για την προστασία της ζωής και της υγείας, όταν μια περιοχή απειλείται από εξελισσόμενη ή επικείμενη καταστροφή και η παραμονή των πολιτών δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο.
Η εφαρμογή ενός τέτοιου μέτρου δεν μπορεί να αυτοσχεδιάζεται την ώρα που η φωτιά προσεγγίζει έναν οικισμό ή όταν τα νερά συνεπεία πλημμυρών, έχουν ήδη αποκόψει δρόμους. Απαιτεί προηγούμενο σχεδιασμό:
• καθορισμό ασφαλών διαδρομών,
• εξέταση εναλλακτικών οδεύσεων,
• πρόβλεψη μέσων μεταφοράς,
• μέριμνα για πολίτες που δεν μπορούν να μετακινηθούν μόνοι τους,
• επιλογή ασφαλών χώρων προσωρινής παραμονής,
• διασφάλιση επικοινωνίας,
• συνεργασία Δήμου, Πυροσβεστικής, ΕΛ.ΑΣ., ΕΚΑΒ και λοιπών υπηρεσιών,
• ενημέρωση και εκπαίδευση του πληθυσμού.
Η ανεπαρκής ή η μη αποδεδειγμένη προεργασία, δεν μπορεί να καλυφθεί με ανακοινώσεις της τελευταίας στιγμής ή αυτοσχεδιασμούς ή με επικοινωνιακές δηλώσεις μετά το συμβάν.
Πρόληψη δεν σημαίνει μόνο καθαρισμούς.
Η πρόληψη συχνά περιορίζεται στη δημόσια συζήτηση μόνο στους καθαρισμούς οικοπέδων και στη βλάστηση. Οι καθαρισμοί είναι απαραίτητοι, αλλά αποτελούν μόνο ένα μέρος της συνολικής πρόληψης. Ουσιαστική πρόληψη σημαίνει:
• χαρτογράφηση τοπικών κινδύνων,
• εντοπισμό κρίσιμων και ευάλωτων υποδομών,
• συντήρηση ρεμάτων, οχετών και δικτύων απορροής,
• έλεγχο πρόσβασης πυροσβεστικών οχημάτων,
• συντήρηση αγροτικής και δασικής οδοποιίας όπου υπάρχει σχετική αρμοδιότητα,
• εξασφάλιση σημείων υδροληψίας,
• καθαρισμό δημοτικών εκτάσεων και κοινόχρηστων χώρων,
• προστασία σχολείων, δομών υγείας και κοινωνικών εγκαταστάσεων,
• καταγραφή πολιτών που ενδέχεται να χρειαστούν υποστήριξη,
• εκπαίδευση εργαζομένων και αιρετών,
• ενημέρωση των κατοίκων,
• συνεργασία με εθελοντικές οργανώσεις,
• διοργάνωση ασκήσεων και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων τους.
Η πρόληψη δεν είναι μια εργασία που ολοκληρώνεται πριν από το καλοκαίρι (αντιπυρική περίοδος) ή πριν τον χειμώνα (έντονα καιρικά φαινόμενα) κ.λ.π. Είναι μόνιμη διοικητική και επιχειρησιακή λειτουργία.
Η πρόληψη και η ανθεκτικότητα έχουν και οικονομική αξία.
Το επιχείρημα ότι «δεν υπάρχουν χρήματα» για την Πολιτική Προστασία πρέπει να εξετάζεται με μεγάλη προσοχή. Το ζήτημα δεν είναι μόνο εάν υπάρχουν διαθέσιμοι πόροι, αλλά και πώς ιεραρχούνται, πώς κατανέμονται και πώς αξιοποιούνται. Η Δημοτική Aρχή οφείλει να γνωστοποιεί ποια ποσά προϋπολογίζονται ειδικά για την Πολιτική Προστασία, ποιες δαπάνες πραγματοποιήθηκαν, ποια μέσα αποκτήθηκαν, ποιες εργασίες πρόληψης ολοκληρώθηκαν και ποια προβλήματα παραμένουν ανοικτά. Η απλή εγγραφή ενός ποσού στον προϋπολογισμό, δεν αποδεικνύει επιχειρησιακή ετοιμότητα. Απαιτείται σύνδεση της χρηματοδότησης με συγκεκριμένες δράσεις, χρονοδιαγράμματα, υπευθύνους υλοποίησης και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι οι επενδύσεις στην ανθεκτικότητα μπορούν να αποφέρουν σημαντικό οικονομικό όφελος, επειδή περιορίζουν τις ζημιές, τις διακοπές βασικών υπηρεσιών, το κόστος αποκατάστασης και τις απώλειες παραγωγικής δραστηριότητας. Η Παγκόσμια Τράπεζα έχει εκτιμήσει ότι οι επενδύσεις σε ανθεκτικές υποδομές μπορούν, κατά μέσο όρο, να αποφέρουν περίπου τέσσερα δολάρια οφέλους για κάθε ένα δολάριο που επενδύεται. Το στοιχείο αφορά συγκεκριμένες μελέτες ανθεκτικών υποδομών και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως απόλυτος κανόνας για κάθε έργο, αποδεικνύει όμως, τη σημαντική οικονομική αξία της πρόληψης και της ανθεκτικότητας.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο κοστίζει η πρόληψη. Το πραγματικό ερώτημα είναι:
• Πόσο θα κοστίσει η απουσία της;
• Πόσο κοστίζει η καταστροφή κατοικιών και επιχειρήσεων;
• Πόσο κοστίζει η αποκατάσταση δρόμων, δικτύων ύδρευσης και δημοτικών εγκαταστάσεων;
• Πόσο κοστίζει η απώλεια τουριστικής και παραγωγικής δραστηριότητας;
• Πόσο κοστίζει η περιβαλλοντική υποβάθμιση;
• Πώς αποτιμάται η απώλεια μιας ανθρώπινης ζωής;
Το Πλαίσιο Sendai και ο ρόλος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Το Πλαίσιο Sendai για τη Μείωση του Κινδύνου Καταστροφών 2015–2030 (στην Ελλάδα, η εφαρμογή του Πλαισίου Σεντάι 2015-2030, συντονίζεται κεντρικά από το Υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, το οποίο αποτελεί το επίσημο εθνικό σημείο επαφής National Focal Point με το UNDRR, μετατοπίζοντας την στρατηγική, από την απλή καταστολή των κρίσεων, στην πρόληψη και την ανθεκτικότητα υποδομών και κοινοτήτων), το οποίο υιοθετήθηκε από τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ, θέτει τέσσερις βασικές προτεραιότητες:
1. κατανόηση του κινδύνου καταστροφών,
2. ενίσχυση της διακυβέρνησης του κινδύνου,
3. επένδυση στη μείωση του κινδύνου και στην ανθεκτικότητα,
4. ενίσχυση της ετοιμότητας και καλύτερη αποκατάσταση μετά την καταστροφή.
Το Πλαίσιο Sendai υπογραμμίζει ότι η μείωση του κινδύνου δεν αποτελεί αποκλειστική ευθύνη της κεντρικής κυβέρνησης. Απαιτεί την συμμετοχή των τοπικών αρχών, των υπηρεσιών, της επιστημονικής κοινότητας, του ιδιωτικού τομέα, των εθελοντών και των ίδιων των πολιτών.
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση βρίσκεται πλησιέστερα στον πολίτη. Γνωρίζει ή οφείλει να γνωρίζει:
• τη μορφολογία της περιοχής,
• τους τοπικούς κινδύνους,
• τις κρίσιμες υποδομές,
• τα προβλήματα πρόσβασης,
• τις ανάγκες των κοινοτήτων,
• τους διαθέσιμους πόρους,
• τους πολίτες που χρειάζονται ιδιαίτερη μέριμνα.
Γι’ αυτό και ο ρόλος της δεν μπορεί να περιορίζεται στην παθητική αναμονή οδηγιών από την κεντρική διοίκηση.
Οι Εθελοντές και οι Εθελοντικές Ομάδες δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο.
Οι οργανωμένες και πιστοποιημένες εθελοντικές οργανώσεις μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό πολλαπλασιαστή ισχύος, υπό την προϋπόθεση ότι λειτουργούν μέσα στο θεσμικό πλαίσιο, διαθέτουν αξιόπιστη εκπαίδευση, μέσα ατομικής προστασίας, σαφή διοίκηση και καθορισμένη αποστολή.
Ο εθελοντής δεν μπορεί να χρησιμοποιείται μόνο στις φωτογραφίες, στις τελετές ή όταν η κατάσταση έχει ήδη ξεφύγει. Χρειάζεται:
• αξιόπιστη εκπαίδευση,
• ασφάλιση και μέριμνα,
• κατάλληλο εξοπλισμό,
• σαφείς κανόνες εμπλοκής,
• συμμετοχή σε ασκήσεις,
• ένταξη στον επιχειρησιακό σχεδιασμό,
• συνεργασία με τις αρμόδιες αρχές,
• περιοδική αξιολόγηση.
Ο εθελοντισμός δεν υποκαθιστά τις κρατικές και δημοτικές υπηρεσίες. Τις υποστηρίζει οργανωμένα. Η Πολιτική Προστασία δεν μπορεί να στηρίζεται στην καλή θέληση ανθρώπων που καλούνται χωρίς προετοιμασία να καλύψουν κενά της διοίκησης.
Η Πολιτική Προστασία απαιτεί γνώση, όχι μόνο πολιτικές αποφάσεις.
Η διαχείριση κρίσεων δεν είναι πεδίο αυτοσχεδιασμού. Απαιτεί:
• γνώση του θεσμικού πλαισίου,
• κατανόηση των κινδύνων,
• επιχειρησιακή εμπειρία,
• ικανότητα διοίκησης και συντονισμού,
• έγκαιρη και αξιόπιστη πληροφόρηση,
• σαφή κατανομή ρόλων,
• αποτελεσματική επικοινωνία,
• λήψη αποφάσεων υπό πίεση.
Η ανάθεση αρμοδιοτήτων Πολιτικής Προστασίας δεν πρέπει να γίνεται ως μια ακόμη τυπική πολιτική αρμοδιότητα. Ούτε μπορούν οι επιστημονικές εισηγήσεις και οι επιχειρησιακές προειδοποιήσεις να αγνοούνται, επειδή δεν είναι επικοινωνιακά βολικές.
Ο αιρετός λαμβάνει τις πολιτικές αποφάσεις. Για να λάβει, όμως, τη σωστή απόφαση, χρειάζεται να ακούει τους ανθρώπους που γνωρίζουν το αντικείμενο και να συμμορφώνεται με τις υποδείξεις τους, να απαιτεί τεκμηριωμένες εισηγήσεις και να διασφαλίζει ότι οι υπηρεσίες συνεργάζονται.
Η λογοδοσία πρέπει να προηγείται της καταστροφής.
Μετά από κάθε μεγάλη καταστροφή επαναλαμβάνονται τα ίδια ερωτήματα:
• Ποιος γνώριζε;
• Ποιος είχε την αρμοδιότητα;
• Ποιος ενημερώθηκε;
• Γιατί δεν εφαρμόστηκε το σχέδιο;
• Γιατί δεν είχε πραγματοποιηθεί άσκηση;
• Γιατί δεν υπήρχε εξοπλισμός;
• Γιατί δεν απομακρύνθηκαν εγκαίρως οι πολίτες;
• Γιατί δεν είχαν καθαριστεί ή συντηρηθεί κρίσιμες υποδομές;
Η λογοδοσία, όμως, δεν πρέπει να αρχίζει μετά την τραγωδία. Πρέπει να αποτελεί τμήμα της πρόληψης. Κάθε Δημοτική Αρχή οφείλει να μπορεί να απαντήσει δημόσια και συγκεκριμένα:
• Ποια σχέδια Πολιτικής Προστασίας διαθέτει;
• Πότε επικαιροποιήθηκαν;
• Πόσες ασκήσεις έγιναν;
• Πόσα στελέχη είναι εκπαιδευμένα;
• Ποιος είναι ο διαθέσιμος εξοπλισμός;
• Ποιο ποσό του προϋπολογισμού διατίθεται στην πρόληψη;
• Ποιες δράσεις έχουν ολοκληρωθεί;
• Ποια προβλήματα έχουν καταγραφεί;
• Ποιο είναι το χρονοδιάγραμμα επίλυσής τους;
Η διαφάνεια δεν αποδυναμώνει μια δημοτική αρχή. Την ενισχύει. Αποδεικνύει ότι η Πολιτική Προστασία δεν αντιμετωπίζεται ως επικοινωνιακό σύνθημα, αλλά ως μετρήσιμο και ελέγξιμο έργο.
Τι χρειάζεται ένας πραγματικά προετοιμασμένος Δήμος;
Ένας Δήμος που αντιμετωπίζει σοβαρά την Πολιτική Προστασία, οφείλει να διαθέτει κατ’ ελάχιστον:
1. Λειτουργικό και επαρκώς στελεχωμένο Αυτοτελές Τμήμα Πολιτικής Προστασίας.
2. Επικαιροποιημένη τοπική εκτίμηση κινδύνων.
3. Επιχειρησιακά σχέδια ανά κατηγορία κινδύνου.
4. Καταγραφή ανθρώπινων και υλικών πόρων.
5. Συμβάσεις ή διαδικασίες άμεσης διάθεσης μηχανημάτων και μέσων.
6. Ενεργό Τοπικό Επιχειρησιακό Συντονιστικό Όργανο Πολιτικής Προστασίας.
7. Τακτικές ασκήσεις επί χάρτου και επί πεδίου.
8. Εκπαίδευση υπαλλήλων, αιρετών και εθελοντών.
9. Ειδική πρόβλεψη για ευάλωτες ομάδες.
10. Σχέδιο ενημέρωσης και προειδοποίησης των πολιτών.
11. Διαδικασίες συνέχισης των κρίσιμων λειτουργιών του Δήμου. (Η προετοιμασία πρέπει επίσης να περιλαμβάνει σχέδιο συνέχισης λειτουργίας του ίδιου του Δήμου. Σε μια μεγάλη καταστροφή μπορεί να διακοπεί η ηλεκτροδότηση, να καταρρεύσουν οι τηλεπικοινωνίες, να αποκλειστούν δημοτικά κτίρια ή να απουσιάζει σημαντικό μέρος του προσωπικού. Ο Δήμος οφείλει να έχει προβλέψει εναλλακτικό χώρο διοίκησης, εφεδρικές επικοινωνίες, ασφαλή τήρηση κρίσιμων δεδομένων, αναπληρώσεις βασικών στελεχών και διαδικασίες για τη συνέχιση υπηρεσιών, όπως, η ύδρευση, η αποκομιδή, η κοινωνική φροντίδα και η υποστήριξη ευάλωτων πολιτών).
12. Απολογισμό και διορθωτικές ενέργειες μετά από κάθε άσκηση ή πραγματικό συμβάν.
13. Διακριτή, επαρκή και ελέγξιμη χρηματοδότηση.
14. Ετήσιο δημόσιο απολογισμό δράσεων Πολιτικής Προστασίας.
Αυτά δεν αποτελούν υπερβολικές απαιτήσεις. Αποτελούν τη βάση μιας σύγχρονης και υπεύθυνης δημοτικής διακυβέρνησης.
Η επιτυχία της πρόληψης συχνά δεν φωτογραφίζεται.
Η Πολιτική Προστασία δεν προσφέρει πάντοτε εύκολη δημοσιότητα. Δεν συνοδεύεται από εξέδρες, μουσικές, κορδέλες εγκαινίων και χειροκροτήματα. Η επιτυχία της συχνά δεν γίνεται καν αντιληπτή.
- Είναι η πυρκαγιά που δεν έφτασε στον οικισμό.
- Η πλημμύρα που δεν παρέλυσε την πόλη.
- Η εκκένωση που ολοκληρώθηκε χωρίς θύματα.
- Το σχολείο που ήξερε πώς να αντιδράσει στον σεισμό.
- Ο ηλικιωμένος που μεταφέρθηκε εγκαίρως.
- Η κρίσιμη υπηρεσία που συνέχισε να λειτουργεί.
- Η καταστροφή που περιορίστηκε επειδή υπήρχε προετοιμασία.
Αυτό είναι το πραγματικό έργο της Πολιτικής Προστασίας.
Η Πολιτική Προστασία δεν προσφέρεται για μικροπολιτική εκμετάλλευση.
Η Πολιτική Προστασία οφείλει να λειτουργεί με συνέχεια, ανεξάρτητα από αλλαγές Δημοτικών Αρχών, προσωπικές αντιπαραθέσεις ή κομματικές σκοπιμότητες. Τα σχέδια, οι δομές, ο εξοπλισμός, η εκπαίδευση και η συνεργασία των φορέων δεν μπορεί να επανεκκινούν από το μηδέν ύστερα από κάθε εκλογική αναμέτρηση. Η θεσμική μνήμη, η αξιοποίηση της εμπειρίας και η συνέχεια της διοίκησης, είναι απαραίτητες προϋποθέσεις ασφάλειας. Σε αυτό το πεδίο δεν χωρούν αποκλεισμοί στελεχών, προσωπικές στρατηγικές, επικοινωνιακοί ανταγωνισμοί ή προσπάθεια ιδιοποίησης του έργου.
Όταν διακυβεύεται η ανθρώπινη ζωή, η συνεργασία δεν είναι ένδειξη πολιτικής αδυναμίας. Είναι απόδειξη διοικητικής ωριμότητας και ευθύνης.
Επίλογος.
Το ερώτημα δεν είναι εάν θα συμβεί μια νέα καταστροφή. Το ερώτημα είναι εάν θα είμαστε προετοιμασμένοι όταν συμβεί.
• Οι κίνδυνοι δεν καταργούνται με ανακοινώσεις.
• Οι καταστροφές δεν αποτρέπονται με φωτογραφίες.
• Η ανθρώπινη ζωή δεν προστατεύεται με λόγια μετά το συμβάν.
Προστατεύεται με σχεδιασμό, γνώση, πρόληψη, εξοπλισμό, συνεργασία, ασκήσεις και έγκαιρες αποφάσεις.
Οι εκδηλώσεις και τα πανηγύρια θα συνεχίσουν να αποτελούν μέρος της κοινωνικής ζωής. Δεν μπορούν, όμως, να προηγούνται της ασφάλειας.
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση οφείλει να αντιληφθεί ότι η Πολιτική Προστασία δεν είναι ένας ακόμη κωδικός του προϋπολογισμού, ούτε μια αρμοδιότητα που ανασύρεται όταν εμφανιστεί ο κίνδυνος. Είναι καθημερινή ευθύνη. Είναι θεσμική υποχρέωση. Είναι επένδυση στην ανθεκτικότητα και στο μέλλον κάθε τόπου. Και πάνω από όλα, είναι σεβασμός προς την ανθρώπινη ζωή.
«Η σοβαρότητα μιας Δημοτικής Αρχής στην Πολιτική Προστασία
δεν αποδεικνύεται από τις δηλώσεις της μετά την καταστροφή,
αλλά από τα σχέδια, τις αποφάσεις, τις πιστώσεις, τις ασκήσεις
και τα μετρήσιμα έργα που μπορεί να παρουσιάσει πριν από αυτήν».
Οι πολίτες έχουν κάθε δικαίωμα να ρωτούν την Δημοτική Αρχή:
• Ποιο είναι το σχέδιό σας;
• Ποια είναι η πραγματική σας ετοιμότητα;
• Πόσα επενδύετε στην πρόληψη;
• Πότε πραγματοποιήσατε την τελευταία άσκηση;
• Ποιες ελλείψεις, αστοχίες, αδυναμίες επισημάνθηκαν από την τελευταία σας άσκηση και πως διορθώθηκαν;
• Έχετε σκοπό να ασχοληθείτε σοβαρά με την Πολιτική Προστασία πριν από την επόμενη καταστροφή ή θα περιοριστείτε και πάλι σε δηλώσεις, συλλυπητήρια και απόδοση ευθυνών όταν θα είναι πλέον αργά;
Η ασφάλεια των πολιτών :
Δεν είναι διαπραγματεύσιμη.
Δεν είναι κόστος.
Δεν είναι επικοινωνία.
Δεν είναι πολυτέλεια.
Δεν είναι αγγαρεία.
Είναι η ύψιστη θεσμική, νομική και ηθική υποχρέωση κάθε Δημοτικής Αρχής.
ΑΝΔΡΕΑΣ Στ. ΜΩΡΑΤΗΣ (CIC)
Αρχιπύραρχος ε.α. Πυροσβεστικού Σώματος, Certified Incident Commander, Certified Head of Organization and Administration of Civil Protection Non-Governmental Organizations, Εγκεκριμένος Εκπαιδευτής Ε.Ι.ΔΙ.Κ.ΚΑ., Ειδικός Σύμβουλος Πολιτικής Προστασίας Δήμου Στυλίδας, Επικεφαλής Τομέα Εμπειρογνωμόνων Ελληνικού Ινστιτούτου Διαχείρισης Κρίσεων και Καταστροφών Προληπτικής Πυροπροστασίας και Εκπαίδευσης.
Πηγές Διαδικτύου / Βιβλιογραφικές Πηγές :
https://civilprotection.gov.gr/odigies-prostasias/genikes-odigies
https://oasp.gr/library/documents
https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/what/civil-protection/eu-civil-protection-mechanism_en
https://www.hellenicinstitute.gr/
https://www.fireservice.gr/el_GR/o-thesmos-tou-ethelonte-pyrosbeste
https://disaster.org.au/
https://www.fema.gov/emergency-managers/nims
Ελληνικό Ινστιτούτο Διαχείρισης Κρίσεων και Καταστροφών
Ιδιωτικός και Ανεξάρτητος Οργανισμός ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗΣ
